กำเนิดพระอภัยมณีเมื่อเราเข้าใจที่มา บทบาท และหน้าที่ของพระอภัยมณีว่า มาจากเจตจำนงที่มุ่งหวังผลต่อชาวสยามโดยจำเพาะ
การเดาต่อไปนี้ ก็คงมีส่วนผิดพลาดน้อยลง
เพื่อที่จะสร้างนิทานไทยอย่างใหม่ขึ้นมา
บุคคลสำคัญอย่างน้อย 2 ท่าน จะต้องวางแผนงานที่ครอบคลุมขึ้นมา เพื่อสร้างความนิยมในหมู่ชนขึ้นมาให้ได้
จากความนิยมนี้ นิทานไทยที่เป็นเอกเทศจากประวัติศาสตร์ดั้งเดิมจึงจะเกิดขึ้นได้
นี่เป็นแนวคิดที่ล้ำหน้าปัญญาของประเทศไปหลายชั่วคนทีเดียว
ล้ำหน้ากว่าที่มีการแปลเรื่องความพยาบาทมาเป็นพากษ์ไทย
แล้วครูเหลี่ยมแต่งความไม่พยาบาทออกมาล้อ เมื่อ 2458
และอวดอย่างเข้าใจผิดว่า ตนเป็นผู้สร้าง
เรื่องไทย ของไทย ไทยเขียน ไทยแต่ง ไทยคิด เป็นครั้งแรก
"เรื่องนี้เปนเรื่องสมมุติแต่งขึ้นโดยคนไทย เปนเนื้อเรื่องไทยแท้ ไม่ตัดตอน, ไม่แปล, ไม่แปลงออกจากอื่น. เปนเรื่องต้นที่หนึ่งของหนังสือ "ประโลมโลกยความเรียง" คือโนเวิ่ลไทยจริง ๆ
อนึ่งมันเปนพิเศษนะ—เรื่องความไม่พยาบาทนี้—เพราะเปนเรื่องแต่งมาโดยแท้จริง เปนเรื่องไทยแลของไทยแลไทยเขียนไทยแต่งไทยคิด—ของผู้แต่งเอง ไม่ใช่ว่าไปแปลหรือไปจำความฝรั่งมา จนแม้สักส่วนนิดเดียวเท่าปลายก้อย."https://vajirayana.org/ความไม่พยาบาท/หมายเหตุ-การแต่งเรื่องนี้
เป็นความเข้าใจผิดข้ามมา 2 รัชกาล และถ้ารวมปัจจุบันด้วย ก็ร้อยปีเศษทีเดียว
ในรัชกาลที่สี่และย้อนกลับขึ้นไปนั้น ความนิยมในนิทานหรือเรื่องราว จะต้องเสพย์ผ่านการแสดง
เช่นละคอนในของราชสำนัก หรือละคอนนอกของสามัญชน เนื้อหาจึงจะฝังลงสู่การรับรู้ของผู้คน
ละคอนนอกนั้น แพร่ไปได้กว้างขวางกว่า นอกจากเล่นให้ชาวบ้านดูแล้ว เรื่องราวก็หลากหลายกว่า
ตัวอย่างเช่น เรื่องสุวรรณหงส์ ที่ กรมหลวงภูวเนตรนรินทร์ฤทธิ์ทรงแต่งให้สมบูรณ์ จากเรื่องเก่าสมัยอยุธยา
นิยมนำไปเล่น เช่นคณะนายบุญยังรับจ้างเล่นแก้บน ดังกล่าวถึงในนิราศพระบาท
แม้แต่ระเด่นลันไดแขกขอทาน ยังเอาไปร้องว่า
“สุวรรณหงส์ถูกหอกอย่าบอกใคร บอกใครก็บอกใคร” เรื่องนี้ฉายให้เห็นความจริงว่า ประชาชนในยุคนั้น เข้าถึงความบันเทิงกันทั่วถึงทุกระดับ
เพียงแต่ยังไม่เคยมีการแต่งใหม่ นำเอาความเป็นจริงของยุคสมัยมาผูกเรื่อง
และยังไม่เคยมีการตีพิมพ์เพื่อไว้อ่านอย่างเอกเทศ
โดยพระราชประสงค์ของรัชกาลที่สี่ สุนทรภู่จึงได้เริ่มต้นทำ
"หนังสืออย่างไท" ขึ้น
นี่คือการกำเนิดของนิยายไทยเรื่องแรก และเป็นการเกิดของพระอภัยมณีด้วย
เพื่อยกระดับการอ่านให้แพร่ไปในหมู่มหาชน เป็นอุบายอันแยบคาย
จากนั้น วัฒนธรรมการอ่าน ก็สถาปนาขึ้นเป็นผลสำเร็จในสยาม
นับว่าทั้งสองท่าน เล็งเห็นล่วงหน้าอย่างแม่นยำ
น่ามหัศจรรย์ยิ่งนัก
