เรียบเรียงเรื่องคลองขวางบางจากเอาไว้
อยากเอาไปลงเฟส แต่ลงไม่เป็น
ฝากไว้ที่นี่ก่อน
------------
ตามหาคลองขวางบางจาก ในนิราศพระบาท ๏ ถึงคลองขวางบางจากยิ่งตรมจิต ใครช่างคิดชื่อบางไว้กางกั้น....."นิราศพระพุทธบาท สุนทรภู่แต่งในรัชกาลที่ ๑ เมื่อเปนมหาดเล็กอยู่ในพระองค์เจ้าปฐมวงศ์ พระโอรสกรมพระราชวังหลัง"(ดำรงราชานุภาพ : ๒๔๖๕ ประวัติสุนทรภู่)
ปี ๒๕๖๕ นี้ ครบ ๑ ศตวรรษของข้อยึดถือว่า "นิราศพระบาท" เป็นนิราศเรื่องที่สองของสุนทรภู่ต่อจากนิราศเมืองแกลง
กรมศิลปากรอธิบายว่า "
ในปลายปี พ.ศ. ๒๓๕๐ นั้น สุนทรภู่ต้องตามเสด็จพระองค์เจ้าปฐมวงศ์ พระโอรสในกรมพระราชวังหลัง
ซึ่งทรงผนวชอยู่วัดระฆังโฆสิตาราม ขึ้นไปนมัสการพระพุทธบาทในเดือน ๓ ประจวบกับเป็นเวลาที่สุนทรภู่กับนางจันทร์อยู่ในระยะโกรธเคือง
แยกกันอยู่มาแต่เดือน ๒ สุนทรภู่ตามเสด็จคราวนี้ ได้แต่งนิราศพระบาทขึ้นไว้เรื่องหนึ่ง ครวญครํ่ารำพันถึงนางจันทร์อยู่มาก
นอกจากจะได้อ่านรู้เรื่องชีวิตรัก ระหว่างสุนทรภู่กับนางจันทน์แล้ว นิราศพระบาทของสุนทรภู่ยังช่วยให้เรารู้เรื่องการเดินทางไปพระพุทธบาท
และสภาพของพระพุทธบาทในสมัยนั้นดีไม่น้อย" (ธนิต อยู่โพธิ์ : ๒๕๐๓ วรรณคดีสัญจรสู่พระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี)
ข้อมูลนี้ถูกอ้างอิงสืบต่อกันมา ทั้งที่มีความผิดเพี้ยนอันเนื่องจากขาดการตรวจสอบอย่างถ้วนถี่ มีมาตรฐาน
ไม่มีผู้ใดสังเกตว่า มีการกล่าวถึง
"คลองขวางบางจาก" เอาใว้ตั้งแต่ต้นเรื่อง และมีความสำคัญในระดับชี้ขาด
เป็นกุญแจ ไขบอกวันเวลา บอกผู้แต่ง และประเด็นเกี่ยวข้องไว้อย่างพิศดาร เพียงแต่มีการเฉลียวใจสืบค้นขึ้นมาสักครั้ง
เรื่องก็คงกระจ่างไปนานแล้ว
บทความนี้ จะพยายามไขปัญหาร้อยปีให้ลุล่วง
๑ นามและทำเลที่ตั้งกวีระบุเส้นทางไว้ โดยเริ่มต้นจากสถานที่แห่งหนึ่ง ไม่ระบุตำแหน่งชัดเจน (มักเข้าใจกันโดยซึมทราบว่า คือวัดระฆัง)
๏ โอ้อาลัยใจหายไม่วายห่วง ดังศรสักปักซ้ำระกำทรวง เสียดายดวงจันทราพะงางาม
เจ้าคุมแค้นแสนโกรธพิโรธพี่ แต่เดือนยี่จนย่างเข้าเดือนสาม จนพระหน่อสุริย์วงศ์ทรงพระนาม จากอารามแรมร้างทางกันดาร
ด้วยเรียมรองมุลิกาเป็นข้าบาท จำนิราศร้างนุชสุดสงสาร ตามเสด็จเสร็จโดยแดนแสนกันดาร นมัสการรอยบาทพระศาสดา ฯ
๏ วันจะจรจากน้องสิบสองค่ำ พอจวนย่ำรุ่งเร่งออกจากท่า รำลึกถึงดวงจันทร์ครรไลลา พี่ตั้งตาแลแลตามแพราย
ที่ประเทศเขตเคยได้เห็นเจ้า ก็แลเปล่าเปลี่ยวไปน่าใจหาย แสนสลดให้ระทดระทวยกาย ไม่เหือดหายห่วงหวงเป็นห่วงครัน ฯ
๏ ถึงคลองขวางบางจากยิ่งตรมจิต ใครช่างคิดชื่อบางไว้กางกั้น.....คำว่า
"คลองขวาง" และ
"บางจาก" เป็นชื่อเฉพาะของภูมิสถานบ้านเมือง พบแพร่หลายในสังคมไทย
โชคดีที่นิราศควงชื่อทั้งสองนี้ไว้ด้วยกันว่า
"คลองขวางบางจาก" จึงกำหนดตำแหน่งแห่งที่ได้แน่ชัดยิ่งขึ้น
จะเห็นว่า ก่อนมาถึงบางขวาง กวีไม่ได้เอ่ยชื่อสถานที่อื่นใดเลย กล่าวเพียงว่า รีบออกจากท่า ซึ่งมีบอกต่อมาว่า
"ตั้งตาแลตามแพราย" จึงเหมือนจะออกจากที่อาศัยของนางดวงจันทรา มากกว่าจะเป็นอารามของพระหน่อสุริย์วงศ์ฯ
เมื่อรวมเข้ากับคำพรรณาเส้นทาง ที่ระบุในนิราศ ดังนี้ ตอนย่ำรุ่ง ออกจากท่าน้ำแห่งหนึ่ง
ผ่าน คลองขวางบางจาก - สามเสน - บางพลัด - บางซื่อ - บางซ่อน - ท้ายย่าน มาถึงตลาดแแก้วเมื่อยามสาย
รวมใช้เวลาเดินทางราว ๓ ชั่วโมง (๖-๙ โมงเช้า)
ชวนให้เชื่อว่า น่าจะใช้เครือข่ายคลองในท้องที่ธนบุรี หรือฝั่งซ้ายเจ้าพระยา มากกว่าท้องที่อื่น
๒ ตามหาคลองขวาง ไม่พบว่า มีผู้ใดสนใจค้นหาคลองขวางบางจาก ไม่ว่าจะเป็นคำอธิบายนิราศรุ่นใด
กรมศิลปากรสรุปเส้นทางว่า
"เดินทางจากกรุงเทพฯ โดยทางเรือ ออกจากท่าวัดระฆังโฆสิตาราม
ไปตามแม่น้ำเจ้าพระยา ผ่านคลองบางจาก พระบรมมหาราชวัง สามเสน" (ประชุมวรรณคดีเรื่อง พระพุทธบาท : ๒๕๕๖)
โดยไม่ตั้งข้อสงสัยว่า ที่จริง กวีมิได้เอ่ยถึงอารามและพระบรมมหาราชวังเลย อีกทั้งหากออกจากท่าน้ำวัดระฆังจริง
จะไปเจอคลองบางจากได้อย่างไร ในเมื่ออยู่ห่างออกไปทางทิศตะวันตกมากกว่า ๑๐ กิโลเมตร
เป็นการย้อนเส้นทางเสียเปล่าๆ
ส่วนคณะนักเรียนจากโรงเรียนไผทอุดมศึกษา (Digital Library for SchoolNet, nectec : 2456) วางตำแหน่งคลองขวางไว้ที่ คลองทวีวัฒนา
ข้อเสนอนี้ เป็นไปไม่ได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ
๑ คลองทวีวัฒนา อยู่ลึกไปจากแม่น้ำเจ้าพระยามากกว่า ๑๕ กิโลเมตร ยากจะมาถึงตลาดขวัญได้ใน ๓ ชั่วโมง
๒ คลองนี้ เริ่มขุดเมื่อ พศ. ๒๔๒๑ สมัยรัชกาลที่ห้า เชื่อมคลองมหาสวัสดิ์กับคลองภาษีเจริญ ห่างช่วงเวลาในนิราศมากเกินไป
เราจึงต้องมองหาคลองขวางเส้นใหม่
หากเปลี่ยนมาสนใจตำบลบางจากคู่กับคลองขวาง การสำรวจน่าจะง่ายขึ้น
ปัจจุบัน ในท้องที่ธนบุรี เราพบชื่อบางจากและคลองขวางอยู่ในอาณาบริเวณต่อเชื่อมกัน คือแขวงบางจากและแขวงคลองขวาง
ต่างก็อยู่ติดกันในเขตภาษีเจริญ (ในแผนที่ หมายเลข ๖ คือเขตบางจาก และ ๒ คือเขตคลองขวาง)
ประเด็นสำคัญคือ เขตแขวงคลองขวางนั้น กำหนดจากคลองขุดเส้นหนึ่งเป็นหลัก
คลองนี้น่าจะเป็นที่มาของคำว่าคลองขวาง ตั้งแต่สมัยที่ขุดสำเร็จ แล้วเรียกติดต่อกันมาถึงสมัยแบ่งการปกครองรูปแบบใหม่
ปัจจุบันเรียกว่าคลองราชมนตรี ตามชื่อผู้ขุด คือ พระยาราชมนตรี ภู่ ต้นตระกูลภมรมนตรี
๓ "คลองขวางนั้นเป็นอย่างไร"ในปริมณฑลกรุงเทพ มีคลองขวางหลายแห่ง เช่น
คลองขวาง ภาษีเจริญ
คลองขวาง บางโพ
คลองขวาง บางคอแหลม
คลองขวาง ไทรน้อย
คลองนครเนื่องเขต (คลองขวาง) ฉะเชิงเทรา
มีลักษณะร่วมคือ เป็นคลองขุด และเป็นคลองเชื่อมต่อระหว่างคลองใหญ่
ในฝั่งตะวันตกของพระนคร ไม่เคยมีการขุดคลองเช่นนี้เลย คลองแรกก็คือคลองราชมนตรีในรัชกาลที่สาม
หมายความว่า ไม่มีคลองขวางในรัชกาลที่หนึ่งหรือ สอง
นิราศที่เอ่ยถึงคลองนี้ จึงแต่งก่อนรัชกาลที่สาม มิได้
