๒
ระยะเวลาในการพิมพ์การอธิบายผิดๆ ยังอาจมาจากการที่ไม่ทรงเข้าใจกระบวนการพิมพ์ จึงทรงแสดงเพียงปีแรกจำหน่ายของหนังสือแต่ละเรื่องไว้ ทำให้
เมื่อเรียงปีกันแล้ว กลายเป็นความเข้าใจดังนี้
พ.ศ. ๒๔๑๑-๒๔๑๔ โรงพิมพ์หลวงพิมพ์ หงอโต๋ ซวยงัก น่ำซ้อง และเม่งเฉียว
พ.ศ. ๒๔๑๓ โรงพิมพ์หมอบรัดเลพิมพ์ เลียดก๊ก
การเปรียบเทียบง่ายๆ เช่นนี้ ไม่น่าประหลาดใจที่จะคิดไปได้ว่า ช่วงเดียวกัน โรงพิมพ์หลวงสามารถพิมพ์เรื่องจีนได้ถึง ๔ เรื่อง แต่หมอบรัดเลพิมพ์เพียง ๑ เรื่องเท่านั้น
จำนวนที่ต่างกันเช่นนี้ ย่อมทำให้เข้าใจบทบาทของโรงพิมพ์แต่ละแห่ง ผิดไปอย่างช่วยไม่ได้
อันที่จริง การพิมพ์ในยุคนั้นใช้เวลานานกว่าจะสำเร็จสักเล่ม มีข้อมูลว่ากฎหมายนายโหมดเล่มเดียว ใช้เวลาทำถึง ๓ ปี
https://www.silpa-mag.com/history/article_18383ส่วนอักขราภิธานศรับท์ เริ่มทำตั้งแต่พ.ศ. ๒๔๐๔ กว่าจะพิมพ์สำเร็จเป็นเล่มก็นานถึงพ.ศ.๒๔๑๖ ใช้เวลา ๑๒ ปี
http://legacy.orst.go.th/?knowledges=อักขราภิธานศรับท์-ของ-หมสามก๊กหนึ่งชุดมี ๔ เล่มจึงไม่ได้เสร็จพร้อมกัน ท่านชี้แจงว่า "แต่เดิมข้าพเจ้าคิดว่า การที่จะทำหนังสือสามก๊กนี้, ให้สำเร็จได้ใน
ปีหนึ่ง... การทำสามก๊กจึงช้าไปกว่าจะได้เล่มหนึ่ง, หาเหมือนกับสัญญาไม่. ...ตั้งแต่นี้ข้าพเจ้าจะเร่งทำเล่มสองต่อไป, ถ้าสำเร็จ
ลงเมื่อใด, ข้าพเจ้าจึ่งจะเป่าประกาศต่อภายหลัง เชิญมาซื้อเถิด"
https://fliphtml5.com/wcezx/cqvm/01สามก๊กฉบับหมอบรัดเล/
ท่านอ้างเหตุการออก "บางกอกรีคอเดอ" ในปี ๒๔๐๗ ทำให้ล่าช้า จึงทราบว่าคงเริ่มการพิมพ์ก่อนหน้านั้นแล้ว ใช้เวลากว่า ๒ ปี จึง
สำเร็จหนึ่งเล่ม ครบ ๔ เล่มคงต้องใช้เวลา ๔-๕ ปีเป็นอย่างน้อย ประมาณการเวลาจึงเป็นดังนี้
พ.ศ.๒๔๐๖ หมอบรัดเลเริ่มกระบวนการจัดพิมพ์สามก๊ก
พ.ศ.๒๔๐๗ มีงานพิมพ์บางกอกรีคอเดอและอื่นๆ แทรกเข้ามา
พ.ศ.๒๔๐๘ สามก๊กเล่มที่ ๑ พิมพ์สำเร็จ
พ.ศ.๒๔๐๙ พิมพ์สามก๊กเล่ม ๒
พ.ศ.๒๔๑๐ พิมพ์สามก๊กเล่ม ๓
พ.ศ.๒๔๑๑ พิมพ์สามก๊กเล่ม ๔
ปีเดียวกันนี้โรงพิมพ์หลวงเพิ่งเริ่มพิมพ์หงอโต๋ เป็นพงศาวดารจีนเรื่องแรกที่จัดพิมพ์
พ.ศ.๒๔๑๒ เริ่มการพิมพ์เลียดก๊ก
โรงพิมพ์หลวงพิมพ์ซวยงัก
พ.ศ.๒๔๑๓ พิมพ์เลียดก๊กเล่ม ๑
พ.ศ.๒๔๑๔ พิมพ์เลียดก๊กเล่ม ๒-๓
โรงพิมพ์หลวงพิมพ์น่ำซ้อง และ เม่งเฉียว แล้วหยุดพิมพ์พงศาวดารจีน
พ.ศ.๒๔๑๕ พิมพ์เลียดก๊กเล่ม ๔-๕ เริ่มการพิมพ์ไซ่จิ้น
พ.ศ.๒๔๑๖ ไซ่จิ้นพิมพ์สำเร็จ
เห็นได้ว่า การพิมพ์พงศาวดารจีนของหมอบรัดเลมีลำดับการทำงานที่ชัดเจน ใช้เวลาถึง ๑๐ ปี ทั้ง ๓ มีเรื่องราวต่อเนื่องกัน โดยมี
สามก๊กเป็นแกนกลาง ในระหว่างพิมพ์แม้จะมีโรงพิมพ์หลวงแทรกเข้ามาแย่งตลาด ก็ไม่มีผลกระทบกับแผนงานแต่อย่างใด
๓
ขนาดของสิ่งพิมพ์มีรายละเอียดควรคำนึงถึงเกี่ยวกับจำนวนต้นฉบับแปลที่ถูกใช้ อันมีผลกับการพิมพ์ จึงควรพิจารณาร่วมกันไปด้วย
พงศาวดาร ๓ เรื่องมาจากต้นฉบับรวมกัน ๒๘๓ เล่มสมุดไทย (สามก๊ก ๙๕ เลียดก๊ก ๑๕๓ ไซ่จิ้น ๓๕ เล่ม)
แต่ ๔ เรื่องของโรงพิมพ์หลวง มาจากต้นฉบับเพียง ๑๒๙ สมุดไทยเท่านั้น ต่างกันถึง ๑๕๔ เล่ม
หมอบรัดเลใช้ต้นฉบับสมุดไทย ๒๔ เล่มพิมพ์เป็น ๑ เล่มสมุดฝรั่ง ชุดพงศาวดารจีนสามเรื่องแรกจึงเป็นหนังสือ ๑๑ เล่ม
โรงพิมพ์หลวงกลับจัดต้นฉบับไม่แน่นอน เม่งเฉียว ๑๗ เล่มสมุดไทยพิมพ์เป็น ๒ เล่มสมุดฝรั่ง แต่น่ำซ้อง ๕๔ เล่มสมุดไทยก็พิมพ์
เป็น ๒ เล่มสมุดฝรั่งเหมือนกัน ทั้งที่ปริมาณห่างกันกว่า ๓ เท่า ยิ่งกว่านั้น เมื่อมีขนาดไม่ยาวก็สามารถพิมพ์ให้แล้วเสร็จอย่างรวดเร็ว
เพียง ๔ ปี จึงพิมพ์เป็นหนังสือได้ถึง ๘ เล่ม แต่ถ้าใช้มาตรฐานหมอบรัดเล จะพิมพ์ได้เพียง ๕ เล่มเศษเท่านั้น
หากใช้จำนวนสิ่งพิมพ์โดยไม่ตรวจสอบอย่างรอบด้าน อาจตีความผิดพลาดโดยไม่รู้ตัว
